Dokument serb i vitit 1914: Mbi 300 mijë shqiptarë u shpërngulën drejt Turqisë përmes Selanikut pas Luftërave Ballkanike
Analizë historike
Një dokument arkivor i publikuar në serinë “Dokumenti o spoljnoj politici Kraljevine Srbije” përmend shpërnguljen masive të popullsisë shqiptare drejt Turqisë gjatë viteve 1912–1914, një periudhë e trazuar që pasoi Luftërat Ballkanike dhe ndryshimet e mëdha territoriale në rajon.
Sipas këtij burimi, mijëra shqiptarë u detyruan të largohen nga trojet e tyre dhe të marrin rrugën drejt Perandorisë Osmane, kryesisht përmes portit të Selanikut. Dokumenti përmend se shpërngulja ndodhi në kushte të rënda dhune dhe presioni, duke përfshirë vrasje, dhunime, pushkatime dhe fushata propagandistike që, sipas përshkrimit në tekst, i detyruan shqiptarët të braktisnin tokat e tyre.
Në dokument paraqitet edhe një listë mujore e të shpërngulurve gjatë kësaj periudhe. Sipas saj, vetëm gjatë nëntorit të vitit 1912 u larguan drejt Turqisë 8.866 shqiptarë, ndërsa në dhjetor të po atij viti numri arriti në 11.493. Në fillim të vitit 1913, vala e shpërnguljeve vijoi me 12.087 persona në janar dhe 12.088 në shkurt.
Të dhënat vazhdojnë edhe për muajt pasues të vitit 1913: 7.553 persona në mars, 6.725 në prill dhe 12.813 në maj. Në qershor u regjistruan 9.368 të shpërngulur, ndërsa në korrik 21.045 persona morën rrugën drejt Turqisë. Muaji gusht i vitit 1913 shënoi një nga kulmet e këtij procesi me 29.312 persona të larguar, ndërsa në shtator numri i të shpërngulurve ishte 13.380.
Edhe gjatë fundit të vitit 1913 procesi vazhdoi: 14.764 persona u larguan në tetor, 17.313 në nëntor dhe 15.502 në dhjetor. Në vitin 1914, sipas të njëjtit dokument, u regjistruan 10.182 të shpërngulur në janar dhe 25.060 në shkurt. Në mars numri i të larguarve ishte 12.346, ndërsa në prill 6.520 persona. Valët e fundit të dokumentuara në këtë periudhë përfshijnë 15.414 persona në maj, 14.821 në qershor dhe 26.236 në korrik të vitit 1914.
Sipas dokumentit serb të cituar, në total 302.907 shqiptarë u shpërngulën përmes Selanikut drejt Turqisë gjatë kësaj periudhe. Në këtë shifër, thuhet se nuk janë përfshirë fëmijët nën moshën gjashtë vjeç. Po ashtu përmendet se rreth 40.000 myslimanë të tjerë u shpërngulën përmes portit të Kavallës, ndërsa një numër i konsiderueshëm u largua edhe përmes rrugëve tokësore.
Dokumenti thekson gjithashtu se transporti i të shpërngulurve u krye përmes Selanikut me ndihmën e 395 anijeve evropiane që morën pjesë në këtë proces.
Burimi i këtyre të dhënave përmendet si “Dokumenti o spoljnoj politici Kraljevine Srbije”, vëllimi VII, fletorja 1, botuar në Beograd në vitin 1980, ku përfshihet dokumenti nr. 474 me titull “Lista e myslimanëve të shpërngulur, të cilët përmes Selanikut shkuan në Turqi që nga koha e okupimit e deri më tash (1914)”. Në të njëjtën periudhë përmendet edhe studimi “Iseljenici sa Balkana, 1912–1915”, i cili trajton shpërnguljet e popullsive myslimane nga Ballkani në vitet e Luftërave Ballkanike dhe pas tyre.
Këto dokumente paraqesin një panoramë të gjerë të lëvizjeve të popullsisë në Ballkan gjatë viteve të para të shekullit XX, kur ndryshimet territoriale dhe konfliktet ushtarake shkaktuan zhvendosje të mëdha demografike në rajon.
