Izraeli sfidon Zotin, do të organizojë festival LGBT në vendin e popullit te Lutit (Sodomës dhe Gomorrës)
Njoftimi për organizimin e një festivali të madh “Pride”-LGBQ pranë Detit të Vdekur, në qershor 2026 nga Izraeli, është paraqitur nga organizatorët si një projekt turistik dhe kulturor ambicioz, një strukturë e përkohshme në mes të shkretëtirës, me skena koncertesh, hapësira relaksi dhe aktivitete 24-orëshe. Në sipërfaqe, kemi të bëjmë me një model të njohur të ekonomisë moderne të eventeve një përzierje e argëtimit, marketingut dhe imazhit ndërkombëtar. Por kur kjo ngjarje vendoset në një hapësirë me ngarkesë të thellë historike dhe fetare, leximi i saj nuk mbetet më një lajm i çfardoshëm.
Turqia kundër Izraelit: përplasja e madhe po afrohet?
Nga Rémi DANIEL, Limes Magazine
Lufta në Iran prish ekuilibrat dhe intensifikon rivalitetin turko-izraelit. Rritet ndikimi i Ankarasë në Lindjen e Mesme dhe shtohen pikat e përplasjes me Jerusalemin. Lidhjet mes aparateve të sigurisë. Çështja e F-35 dhe nyja e monarkive të Gjirit.
La Repubblica: Është i çmendur apo bën?
Nga Enrico Franceschini - La Repubblica
Deklaratat e fundit të presidentit amerikan në kuadër të konfliktit në Lindjen e Mesme kanë alarmuar edhe mbështetësit republikanë. Madje ka nga ata që kërkojnë përdorimin e Amendamentit të 25-të për ta larguar nga detyra. Por ka edhe nga ata që dyshojnë se mund të jetë thjesht një taktikë.
“Është apo bën sikur”, nga Kaligula te Trump: çfarë është dhe si funksionon teoria e liderit të çmendur
“Një mbret i çmendur, thellësisht i sëmurë”: kështu Candace Owens, një nga podkasteret e djathta më të njohura në Amerikë, e përshkruan Donald Trump pas kërcënimeve apokaliptike, të shoqëruara me fjalor të rëndë, që presidenti i ka drejtuar Iranit ditët e fundit. “Është psikotik, ka nevojë për ndihmë”, pajtohet deputeti demokrat Jim McGovern dhe edhe mes republikanëve ka shenja shqetësimi për qëndrimin gjithnjë e më irracional të mbajtur nga kreu i Shtëpisë së Bardhë gjatë luftës.
Atij që bën thirrje për përdorimin e Amendamentit të 25-të të Kushtetutës, sipas të cilit presidenti mund të shkarkohet nëse jep shenja paaftësie mendore, mbështetësit e tij i përgjigjen se ajo e Trump është vetëm një taktikë: ai bën sikur është i çmendur, por nuk është aspak i tillë; pra do të ishte një interpretim për të ngatërruar dhe frikësuar kundërshtarët, një qëndrim i treguar edhe në raste të tjera, nga konflikti në Ukrainë te lufta e tarifave. Megjithatë, opinioni mbizotërues i historianëve është se një lider që bën sikur është i çmendur, apo që është vërtet i tillë, në të dy rastet dëmton vendin e tij dhe kontribuon vetëm në krijimin e paqëndrueshmërisë në marrëdhëniet ndërkombëtare, duke vënë në rrezik gjithë botën.
Nga Machiavelli te Nixon
Në Shtetet e Bashkuara “madman theory”, teoria e të çmendurit, daton që nga presidenca e Richard Nixon, megjithëse një koncept i ngjashëm qarkullonte prej shekujsh. I pari që e formuloi ishte Niccolò Machiavelli, në librin “Diskurse mbi Tit Livin”, botuar në vitin 1531, ku autori i “Princit” pohon: “Nganjëherë është e mençur të simulohet çmenduria”. Nganjëherë, thekson megjithatë Machiavelli: jo vazhdimisht.
Një zgjedhje që Nixon e ktheu në doktrinën e tij politike, duke i besuar shefit të stafit H. R. Hadelman gjatë luftës në Vietnam: “Unë e quaj teoria e të çmendurit. Dua që vietnamezët e veriut të besojnë se kam arritur në një pikë ku do të bëj çdo gjë për t’i dhënë fund luftës. Do të bëjmë që të përhapet ideja se Nixon është i fiksuar pas komunizmit, se kur zemërohet nuk mund të kontrollohet dhe ka gishtin mbi butonin bërthamor. Brenda dy ditësh Ho Chi Min (udhëheqësi i Vietnamit të Veriut komunist, shën. red.) do të vijë në Paris (ku ishin planifikuar negociatat, shën. red.) duke lutur për paqe”.
Nuk funksionoi: në Paris u nënshkrua një paqe që në fakt u lejoi vietnamezëve të veriut të vazhdonin luftën dhe ta fitonin atë, duke pushtuar Vietnamin e Jugut dhe duke i shkaktuar Amerikës një humbje ushtarake që ka rënduar për një kohë të gjatë mbi identitetin e Uashingtonit, duke kontribuar, së bashku me skandalin e përgjimeve të paligjshme të njohur si Watergate, në fitoren e demokratit Jimmy Carter në zgjedhjet presidenciale të vitit 1976.
Ekuilibri i MAD
Ideja e “madman theory” ishte të bindte liderët e vendeve komuniste, ose në përgjithësi armiqtë, se presidenti është irracional dhe i paqëndrueshëm, në mënyrë që ata të shmangin provokimin e SHBA-së nga frika e një reagimi të paparashikueshëm. Logjika është se pamja e irracionalitetit i bën të besueshme edhe kërcënimet jo të besueshme.
Jo rastësisht, në epokën e Luftës së Ftohtë, ekuilibri mes dy superfuqive, SHBA dhe BRSS, mbështetej mbi konceptin e MAD (Mutually Assured Destruction – shkatërrim i sigurt reciprok, por në anglisht do të thotë edhe “i çmendur”): kërcënimi për përshkallëzim deri në përdorimin e armëve bërthamore nga një lider racional mund të duket i pabesueshëm, sepse do të çonte në shkatërrim të ndërsjellë, pra në vetëvrasje; ndërsa një kërcënim vetëvrasës nga një lider i çmendur mund të besohet.
Përmendet në këtë drejtim urdhri i Nixon për të bërë që tetëmbëdhjetë bombardues bërthamorë të fluturonin për tre ditë përgjatë kufijve të BRSS. Por as kjo lëvizje nuk pati efekt konkret, madje mbetet shumë e diskutueshme. Nuk është rastësi që sukseset më të mëdha të presidencës Nixon ishin negociatat me liderin sovjetik Leonid Brezhnev për kufizimin e armëve bërthamore dhe hapja ndaj Kinës me udhëtimin në Pekin për të takuar Mao, dy lëvizje në emër të dialogut (dhe, në rastin e dytë, të “divide et impera”, duke ndarë dy vendet më të mëdha komuniste, BRSS dhe Kinën), të ndërtuara nga aftësia diplomatike e Henry Kissinger, këshilltar dhe më pas sekretar shteti i Nixon, jo nga kërcënime irracionale. Vetë ideja e MAD ishte se duhej të ishe i çmendur për të nisur një luftë bërthamore: për këtë arsye as një president amerikan dhe as një lider sovjetik nuk do ta bënte kurrë. Nixon nuk ishte i çmendur, por herë pas here donte të dukej i tillë: dhe kështu vuri në rrezik presidencën dhe reputacionin e tij.
Saddam, Gaddafi dhe Putin
Opinioni dominues është se të gjithë liderët që kanë përdorur “teorinë e të çmendurit”, nga Nixon te lideri sovjetik Nikita Krusciov, nga irakiani Saddam Hussein te libiani Muammar Gaddafi, nuk arritën rezultatet e dëshiruara: Krusciov përfundoi duke humbur pushtetin, i rrëzuar nga një grusht shteti i brendshëm, i akuzuar ndër të tjera për irracionalitet; Saddam dhe Gaddafi vdiqën, i pari i varur, i dyti i masakruar, nga vetë popujt e tyre.
Me kërcënimet e tij për të përdorur bomba bërthamore taktike kundër Ukrainës nëse siguria kombëtare ruse do të ishte në rrezik, edhe Vladimir Putin jep ndonjëherë përshtypjen se është i çmendur ose dëshiron të duket i tillë. Në përgjithësi, ai duket më shumë si një lojtar shahu, që sulmon ose tërhiqet në varësi të situatës. Është e vërtetë që ndonjëherë lë të dyshohet për shëndetin e tij mendor, si kur e quan “nazist” presidentin ukrainas Volodymyr Zelensky, hebre, bir hebrenjsh të vrarë në kampet e përqendrimit të Hitlerit. Por teprimet e tij duken më shumë të lidhura me ndjesinë e gjithpushtetshmërisë së liderëve që kanë qëndruar shumë gjatë në pushtet – ai prej gati 26 vitesh – të rrethuar nga servilë që u japin gjithmonë të drejtë dhe nuk guxojnë t’i kundërshtojnë.
Të çmendurit e vërtetë
Ndryshe është rasti i liderëve që gjatë historisë janë treguar vërtet të çmendur ose të paktën të prekur nga çrregullime serioze mendore. Ka rastet e njohura të të paktën dy perandorëve romakë: Caligula emëroi senator kalin e tij dhe ishte i bindur se konsultohej me Jupiterin; Neroni dogji Romën për të gjetur frymëzim ndërsa luante në lirë.
Mbreti Charles VI i Francës, që trashëgoi fronin në vitin 1380 në moshën 11-vjeçare, mendonte se ishte prej qelqi, kishte ndoshta çrregullime gjenetike që e çuan në skizofreni dhe sulmonte këshilltarët e tij me shpatë. Sulltani Ibrahim I, që sundoi Perandorinë Osmane nga viti 1640 deri në 1648, ushtronte qitje me hark mbi shërbëtorët e tij: jo më kot quhej “I irrituari” ose “I çmenduri”.
Për mbretin George III të Anglisë u tha se jo vetëm humbi kolonitë amerikane me luftën e pavarësisë së vitit 1776, por përfundoi duke humbur mendjen, duke dhënë shenja të dukshme çmendurie. Në Kinën e shekullit XIX, perandori Hong Xiuquan, udhëheqës i rebelimit Taiping të vitit 1851, pretendonte se ishte vëllai më i vogël i Jezusit.
Për Idi Amin, ish-kuzhinier i ushtrisë që u bë president i Ugandës, thuhej se ishte aq i çmendur sa hante fëmijë, megjithëse në rastin e tij çmenduria ndërthuret me mizorinë: një përzierje e zakonshme për diktatorë të tjerë, si cari Ivan i Tmerrshëm, që verboi arkitektin e katedrales së Shën Vasilit pasi e lavdëroi, që ai të mos ndërtonte më kurrë diçka kaq të bukur.
Mizoria dhe paranoja ndërthuren edhe në sjelljet e Hitlerit dhe Stalinit, veçanërisht në fund të jetës së tyre, si dhe te lideri kamboxhian Pol Pot, autor i masakrave të mëdha të Khmerëve të Kuq, i vendosur të “zbrazte qytetet”, duke i konsideruar ato vatër të intelektualizmit. Një rast tipik i pushtetit që i “hipën në kokë” dikujt është ai i Saparamurat Nyazov, president i përjetshëm i Turkmenistanit pas rënies së BRSS, i cili ndërtoi një kult personaliteti duke riemërtuar ditët e javës me emrin e tij dhe duke ngritur statuja të arta të vetes deri në 40 metra të larta.
Problemi i “teorisë së të çmendurit”
Stephen Walt, historian në Shkollën e Qeverisjes në Universitetin e Harvardit, thotë se rastet kur kjo teori ka funksionuar janë shumë të rralla dhe afatshkurtra: në planin afatgjatë ajo është gjithmonë kundërproduktive.
“Cilatdo qofshin përfitimet e përkohshme në politikën e jashtme, të lësh përshtypjen se një lider është i çmendur ka kosto të mëdha të brendshme që zhdukin çdo efekt pozitiv”, paralajmëron ai.
“Bilanci historik tregon se taktikat e liderit të çmendur nuk rrisin parandalimin dhe as nuk sjellin avantazhe në negociata”, pajtohen politologët Samuel Seitz dhe Caitlin Talmadge: efekti është krijimi i hutimit tek aleatët, pasiguri në popullsinë e vet dhe mosbesim nga kundërshtarët.
Pala tjetër ka frikë se, edhe nëse nënshkruan një marrëveshje paqeje apo një traktat tregtar, lideri “i çmendur” nuk do ta respektojë, do të sulmojë sërish, do të shkelë marrëveshjen. Nëse jep një ultimatum dhe nuk e zbaton, nëse kërcënon apo premton dhe nuk e mban fjalën, humbet besueshmërinë – dhe për një lider kjo është gjithçka.
👉 Të bësh sikur je i çmendur, për një lider dhe për vendin e tij, është po aq e dëmshme sa të jesh vërtet i çmendur.
Opinion nga Federico Fubini: Kur budallenjtë shkojnë në luftë
Edhe pse në pamje të parë është e vështirë të gjesh ngjashmëri mes luftës në Ukrainë dhe asaj në Iran, fjalimi i Donald Trump-it në Shtëpinë e Bardhë në ditën e gënjeshtrave i ka sjellë këto paralele më qartë në fokus.
Është e vërtetë që Ukraina mbetet një demokraci (sado e papërsosur), që synon integrimin europian dhe nuk përbën kërcënim për fqinjët e saj, ndërsa Irani drejtohet nga një regjim diktatorial që për dekada me radhë ka shtypur popullsinë e vet dhe ka destabilizuar Lindjen e Mesme. Edhe në nivel global, Ukraina dhe Irani qëndrojnë gjithashtu në anë të kundërta. Qeveria iraniane ka furnizuar Rusinë me teknologji dronësh dhe merr në këmbim mbështetje nga shërbimet inteligjente ruse, si dhe përfiton financime duke shitur naftë të sanksionuar në Kinë. Ukraina, përkundrazi, merr mbështetje inteligjence nga SHBA, si dhe para dhe armë nga Europa dhe vende të tjera.
Kur budallenjtë shkojnë në luftë
Nga Federico Fubini
Edhe pse në pamje të parë është e vështirë të gjesh ngjashmëri mes luftës në Ukrainë dhe asaj në Iran, fjalimi i Donald Trump-it në Shtëpinë e Bardhë në ditën e gënjeshtrave i ka sjellë këto paralele më qartë në fokus.
Është e vërtetë që Ukraina mbetet një demokraci (sado e papërsosur), që synon integrimin europian dhe nuk përbën kërcënim për fqinjët e saj, ndërsa Irani drejtohet nga një regjim diktatorial që për dekada me radhë ka shtypur popullsinë e vet, ka nxitur terrorizmin dhe ka destabilizuar Lindjen e Mesme. Edhe në nivel global, Ukraina dhe Irani qëndrojnë gjithashtu në anë të kundërta. Qeveria iraniane ka furnizuar Rusinë me teknologji dronësh dhe merr në këmbim mbështetje nga shërbimet inteligjente ruse, si dhe përfiton financime duke shitur naftë të sanksionuar në Kinë. Ukraina, përkundrazi, merr mbështetje inteligjence nga SHBA, si dhe para dhe armë nga Europa dhe demokraci të tjera.
Por nëse i lëmë mënjanë këto dimensione morale dhe strategjike, mund të vërejmë disa ngjashmëri të habitshme. Më kryesorja lidhet me karakterin e liderëve që I nisën këto luftëra. Si Trump, ashtu edhe presidenti rus Vladimir Putin, gabuan në vlerësimin se si do të zhvillohej konflikti dhe tani secili po përpiqet të gjejë një rrugëdalje që të shpëtojnë reputacionin nga varri që i kanë hapur vetes.
Prandaj, plani i fundit amerikan me 15 pika për “paqen” në Gjirin Persik i ngjan shumë planit rus me 28 pika për Ukrainën, të hartuar vitin e kaluar për diplomatët amatorë të Trump-it, Jared Kushner dhe Steve Witkoff. Të dy dokumentet, ashtu si edhe fjalimi i çoroditur i Trump-it më 1 prill, duhen marrë seriozisht, por jo fjalë për fjalë. Ato sinjalizojnë një përpjekje për të gjetur një dalje dinjitoze nga lufta.
Natyrisht, secila ofertë u refuzua menjëherë nga pala tjetër. Irani nuk do të heqë dorë nga pasurimi i uraniumit dhe programet e tij të raketave balistike, dhe mbetet i vendosur t’i shkaktojë një goditje Trump-it duke kontrolluar kush mund të kalojë në Ngushticën e Hormuzit dhe me çfarë çmimi. Nga ana tjetër, Ukraina, për arsye të kuptueshme, nuk do t’i dorëzojë rajonin e Donbasit Putinit si shpërblim për agresionin territorial.
Ukrainasit mbeten të vendosur të qëndrojnë në pozicionet e tyre dhe të frenojnë Rusinë duke i shkaktuar një numër të jashtëzakonshëm humbjesh njerëzore ushtrisë së saj (tashmë të paktën katër herë më të larta se humbjet amerikane në Vietnam). As Ukraina dhe as Irani nuk kanë nxitim t’i japin armikut një rrugë të lehtë daljeje, pavarësisht bombardimeve të rënda nga ajri.
Edhe pse nuk ka barazi morale mes Ukrainës dhe Iranit, ekzistojnë ngjashmëri interesante në mekanikën e dy luftërave. Të dyja u nisën mbi baza supozimesh tepër optimiste. Putin priste të merrte Kievin brenda pak ditësh; ushtarëve rusë madje u ishte thënë të merrnin uniformat e paradës për festimin e fitores së afërt. Qeveria ukrainase do të zëvendësohej nga një kukull e Kremlinit.
Në mënyrë të ngjashme, Trump supozoi se operacioni “Epic Fury” do të çonte menjëherë në ndryshim regjimi në Iran. Ai mendoi se mund t’i trondiste dhe t’i nënshtrohte ajatollahët dhe Gardën Revolucionare iraniane thjesht duke eliminuar drejtuesit kryesorë. Ai mendoi gjithashtu se mund të vendoste një regjim kukull - si në Venezuelë - për të zbatuar dëshirat e Amerikës.
Nuk u desh shumë kohë për të kuptuar sa të pabaza ishin këto plane. Ukraina ishte e motivuar të mbetej e pavarur dhe shumë më e përgatitur dhe e armatosur sesa në vitin 2014, kur humbi Krimenë. Po ashtu, struktura komplekse, e kalitur në luftë dhe fanatike e pushtetit në Iran nuk kishte asnjë gjasë të sillhej si klani në pushtet në Venezuelë.
Pyetja thelbësore nuk është nëse këto plane mund t’i mbijetonin realitetit të fushëbetejës (natyrisht që jo), por pse të dy agresorët gabuan kaq rëndë. Pse Trump dhe Putin nuk kuptuan apo nuk mundën të parashikonin që ushtri shumë më të vogla do t’iu përgjigjeshin me një luftë asimetrike? Duhej të ishte e qartë se një shtet përballë një kërcënimi ekzistencial nuk do të kursente asnjë mjet.
Për më tepër, vendet e sulmuara e dinin çfarë të bënin. Për katër vite, Irani kishte furnizuar Rusinë me dronë dhe teknologji dronësh, duke vëzhguar njëkohësisht se si Ukraina përsoste përdorimin e dronëve ajrorë dhe detarë për të shkatërruar anijet ruse në Detin e Zi dhe për të goditur infrastrukturën e naftës dhe gazit. Garda Revolucionare Islamike thjesht aplikoi të njëjtat mësime në Hormuz dhe Gjirin Persik, duke e marrë peng ekonominë globale dhe duke rritur presionin ndaj SHBA-së.
Megjithatë, Trump duket se u kap në befasi. Ai injoroi kryetarin e Shtabit të Përbashkët dhe nuk bëri llogaritë siç duhet. Irani kishte ndoshta dhjetë herë më shumë dronë të lehtë të gjeneratës së re sesa SHBA kishte interceptorë të vjetër, ndërkohë që këta të fundit kushtonin dhjetë herë më shumë për njësi. Diçka e ngjashme ndodhi në vitin 2022: Putin dhe gjeneralët e tij nuk parashikuan që një kolonë e gjatë tankesh dhe mjetesh të blinduara në një rrugë të vetme drejt Kievit mund të bllokohej lehtësisht - dhe më pas të shkatërrohej - duke hedhur në erë një urë të vetme në veri të kryeqytetit.
Këto vendime katastrofike janë simptomë e një patologjie më të thellë. Një individ i vetëm nuk mund ta çojë një vend të tërë drejt shkatërrimit, përveçse nëse institucionet janë tashmë të dëmtuara. Si Trump, ashtu edhe Putin u mbështetën në një rreth të ngushtë njerëzish që vetëm u thoshin “po” dhe që nuk do t’i paralajmëronin kurrë për rreziqet reale të veprimeve të tyre.
Nuk është e vështirë të kuptohet se si një diktator i moshuar dhe i izoluar në Kremlin mund të humbasë lidhjen me realitetin. Por fakti që një president amerikan mund të shpërfillë këshillat e ekspertëve të ushtrisë së vet dhe të nisë një luftë të madhe pa konsultuar Kongresin apo popullin amerikan, e aq më pak aleatët e vjetër, tregon thellësinë e mosfunksionimit institucional në SHBA.
Putin dhe Trump janë të ndryshëm, sigurisht. Megjithatë, ata ndajnë disa tipare të përbashkëta - mungesë empatie, aftësi identike për të gënjyer, indiferencë ndaj së drejtës dhe së gabuarës, prirje hakmarrëse përballë të vërtetave të pakëndshme - dhe bënë të njëjtin lloj gabimi duke hyrë në luftë. Nëse lufta me Iranin çon në një recesion global, atëherë kriza e demokracisë amerikane do të jetë shkaku./ Project Syndicate