ANALIZË / Si po ngjan Irani me Vietnamin dhe pse Amerika po e humb luftën
Robert A. Pape – politolog amerikan, profesor në University of Chicago dhe një nga studiuesit më të njohur të strategjisë ushtarake dhe fuqisë ajrore – argumenton në analizën e vet në Foreign Affairs se vrasja e lidershipit iranian ishte një sukses vetëm taktik për SHBA-në dhe Izraelin, ndërsa në planin strategjik Irani po përdor përshkallëzimin horizontal për ta zgjeruar luftën në gjithë rajonin, duke e kthyer konfliktin nga një betejë ushtarake në një provë të gjatë politike dhe ekonomike që, si në Vietnam apo Serbi, mund ta bëjë Amerikën të humbasë kontrollin e luftës.
Orët e para të Operacionit “Epic Fury” – ofensiva e përbashkët ushtarake e SHBA-së dhe Izraelit kundër Iranit, e nisur më 28 shkurt – treguan shtrirjen e jashtëzakonshme të luftës moderne me armë precize. Goditjet amerikane dhe izraelite vranë liderin suprem të Iranit, Ajatollah Ali Khamenei, së bashku me komandantë të lartë të Gardës Revolucionare Islamike dhe zyrtarë kyç të inteligjencës, në atë që Uashingtoni dhe Jerusalemi e përshkruan si një goditje vendimtare që synonte të paralizonte strukturën e komandës së Teheranit dhe të destabilizonte regjimin.
Megjithatë, brenda pak orësh u shuan çdo shpresë se këto goditje të sakta ndaj lidershipit do ta kufizonin shtrirjen e luftës. Irani lëshoi qindra raketa balistike dhe dronë jo vetëm drejt Izraelit, por edhe në të gjithë rajonin e Gjirit. Sirenat e alarmit për sulme ajrore u dëgjuan në Tel Aviv dhe Haifa. Raketa u përplasën me interceptorët mbi Doha dhe Abu Dhabi. Në bazën ajrore Al Udeid në Katar – selia e avancuar e Komandës Qendrore të SHBA-së – personeli u fut në strehime ndërsa interceptorët kalonin në qiell. Mbrojtja ajrore u aktivizua edhe në bazat amerikane Al Dhafra në Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Ali Al Salem në Kuvajt. Baza Prince Sultan në Arabinë Saudite raportoi dronë që po afroheshin. Pranë selisë së Flotës së Pestë amerikane në Bahrein, forcat detare u vendosën në gjendje alarmi të lartë.
Kundërpërgjigja iraniane ka pasur pasoja të mëdha për rajonin e Gjirit: ka vrarë civilë, ka mbyllur aeroporte, ka kërcënuar transportin detar dhe eksportet e naftës, duke dëmtuar imazhin e rajonit si një zonë stabiliteti dhe sigurie. Një hotel ikonik buzë detit në Dubai mori flakë pasi mbetje nga një dron i interceptuar ranë mbi katet e sipërme të ndërtesës. Autoritetet në Kuvajt raportuan dëme pranë objekteve civile të aeroportit. Sipas raportimeve të mediave, disa cisterna nafte janë goditur pranë Ngushticës së Hormuzit, gjë që ka rritur ndjeshëm primet e sigurimit për anijet që kalojnë nëpër Gjirin Persik. Menjëherë pas shpërthimit të konfliktit, çmimet e naftës në tregjet ndërkombëtare u rritën ndjeshëm, pasi tregtarët filluan të llogarisin rrezikun e ndërprerjes së një prej nyjeve më kritike energjetike në botë.
Sulmet iraniane nuk mund të konsiderohen thjesht si akte të shpërndara hakmarrjeje, si reagime të dëshpëruara të një regjimi në rënie. Përkundrazi, ato përfaqësojnë një strategji të përshkallëzimit horizontal, një përpjekje për të transformuar peshën e konfliktit duke zgjeruar shtrirjen e tij dhe duke zgjatur kohëzgjatjen. Një strategji e tillë i lejon një kundërshtari më të dobët të ndryshojë llogaritjet e një armiku më të fuqishëm. Dhe kjo ka ndodhur edhe më parë, në dëm të Shteteve të Bashkuara. Në Vietnam dhe në Serbi, kundërshtarët e SHBA-së iu përgjigjën dominimit të fuqisë ajrore amerikane duke zgjeruar konfliktin në mënyrë horizontale – gjë që në rastin e parë çoi në humbjen e SHBA-së, ndërsa në rastin e dytë pengoi objektivat e luftës amerikane dhe nxiti episodin më të rëndë të spastrimit etnik në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore. Goditjet që synojnë eliminimin e lidershipit, në veçanti, krijojnë një nxitje të fortë për përshkallëzim horizontal: kur një regjim i mbijeton humbjes së liderit të tij, ai duhet të tregojë shpejt rezistencë duke zgjeruar konfliktin. Edhe pse Shtetet e Bashkuara i kanë shkaktuar dëme të mëdha Iranit, ato duhet të përballen me pasojat e reagimit iranian. Në të kundërt, rrezikojnë ta humbasin kontrollin e luftës që vetë kanë nisur.
HORIZONTE TË LARGËTA
Përshkallëzimi horizontal ndodh kur një shtet zgjeron shtrirjen gjeografike dhe politike të një konflikti, në vend që ta intensifikojë atë vertikalisht në një front të vetëm. Kjo është një strategji veçanërisht tërheqëse për palët më të dobëta në një përballje ushtarake. Në vend që të përpiqet të mposhtë drejtpërdrejt një kundërshtar më të fuqishëm, pala më e dobët shumëfishon arenat e rrezikut—duke përfshirë shtete të tjera, sektorë ekonomikë dhe publikun e brendshëm në fushën e konfliktit. Irani nuk mund ta mundë Shtetet e Bashkuara apo Izraelin në një përballje konvencionale ushtarake. Por ai as nuk ka nevojë ta bëjë këtë. Objektivi i tij është të fitojë një avantazh më të madh politik.
Strategjia e përshkallëzimit horizontal ndjek një model të dallueshëm. Së pari, Irani ka demonstruar rezistencë. Goditjet e SHBA-së që synonin eliminimin e lidershipit kishin për qëllim të paralizonin ushtrinë iraniane. Por duke nisur kundërgoditje në shkallë të gjerë brenda pak orësh pas humbjes së liderit suprem dhe shumë komandantëve të lartë, Teherani sinjalizoi vazhdimësinë e zinxhirit të komandës dhe kapacitetin operacional.
Së dyti, Irani e ka zgjeruar konfliktin shumë përtej territorit të tij, duke realizuar atë që studiuesit e quajnë “shumëfishim i ekspozimit”. Në vend që ta kufizonte kundërpërgjigjen vetëm ndaj Izraelit, Irani ka goditur ose ka synuar objektiva në të paktën nëntë vende, shumica prej të cilave strehojnë forca amerikane: Azerbajxhan, Bahrein, Greqi, Irak, Jordani, Kuvajt, Katar, Arabinë Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe. Mesazhi ishte i qartë: vendet që strehojnë trupa amerikane do të përballen me pasoja të rënda dhe lufta e nisur nga Izraeli dhe Shtetet e Bashkuara do të përhapet.
MJETET DHE QËLLIMET E TEHERANIT
Kundërpërgjigja e Iranit ka objektiva të qarta politike. Së pari, Teherani synon të godasë perceptimin e paprekshmërisë së vendeve të Gjirit. Qytete si Dubai dhe Doha promovohen në botë si qendra të sigurta të financës, turizmit dhe logjistikës. Kur alarmet për raketa ndërpresin operacionet në Aeroportin Ndërkombëtar të Dubait—një nga më të ngarkuarit në botë—kostoja për reputacionin është shumë më e madhe se çdo dëm fizik që mund të shkaktojë Irani. Raportimet për vdekjen e punëtorëve të huaj në Emiratet e Bashkuara Arabe theksojnë se civilët nuk janë më të sigurt në shtetet e Gjirit. Pamja e raketave interceptuese që shpërthejnë në qiell mbi këto qendra tregtare dhe financiare mund të trembë investitorët.
Së dyti, Irani ka rritur koston politike për vendet e Gjirit që strehojnë forca amerikane. Duke goditur pranë bazave amerikane në Al Udeid, Al Dhafra dhe Prince Sultan, Teherani ka sinjalizuar se rreshtimi me Uashingtonin sjell ekspozim ndaj sulmeve. Liderët e vendeve të Gjirit duhet të balancojnë angazhimet e tyre të aleancës me stabilitetin e brendshëm dhe ekonomik.
Së treti, Teherani po formëson një narrativë për rendin rajonal. Duke i paraqitur veprimet e tij si rezistencë ndaj një fushate SHBA–Izrael që synon dominimin rajonal, Irani përpiqet të krijojë një ndarje midis liderëve të vendeve të Gjirit dhe popullsive të tyre—një ndarje që mund të zgjerohet në varësi të kohëzgjatjes së konfliktit.
Së katërti, Irani po shfrytëzon pikat kyçe ekonomike. Rreth një e pesta e dërgesave globale të naftës kalon përmes Ngushticës së Hormuzit. Të dhënat e hershme të transportit detar sugjerojnë se trafiku në këtë ngushticë ka rënë me rreth 75 për qind që nga fillimi i luftës. Edhe një formë e pjesshme ndërprerjeje të qëndrueshme—përmes goditjeve me raketa, incidenteve detare ose rritjes së kostove të sigurimit—sjell menjëherë pasoja globale, duke ushqyer shqetësimet për inflacion dhe presion politik të brendshëm në Shtetet e Bashkuara dhe Evropë. Asnjë prej këtyre objektivave nuk kërkon fitore në fushëbetejë. Ato kërkojnë vetëm qëndrueshmërinë e Iranit.
KOSTOJA E KOHËS
Përshkallëzimi horizontal nuk ka të bëjë vetëm me goditjen e një numri më të madh objektivash. Efekti i tij më i thellë është të ndryshojë mënyrën se si kundërshtari e percepton rrezikun. Në një luftë të shkurtër, rreziku matet me numrin e misioneve ajrore dhe normat e interceptimit. Në një konflikt të zgjatur, rreziqet shtrihen në sferën politike. Një luftë e gjatë detyron vendimmarrësit të përballen me zgjedhje të vështira.
Nëse kjo luftë zgjatet, qeveritë e vendeve të Gjirit që kanë zgjeruar në heshtje bashkëpunimin e sigurisë me Izraelin mund të detyrohen ta bëjnë këtë aleancë më të dukshme. Kjo qartësi është e rrezikshme. Publiku arab mbetet thellësisht kundër qëndrimit agresiv ushtarak të Izraelit në rajon. Sa më gjatë të vazhdojë konflikti, aq më e vështirë bëhet për udhëheqësit të mbajnë këtë partneritet me Izraelin pa rrezikuar legjitimitetin e tyre në vend. Përshkallëzimi horizontal ushtron presion mbi marrëdhënien e brishtë mes qeverive dhe shoqërive të tyre.
Një luftë e zgjatur do të riformësonte edhe politikën amerikane. Një goditje e menjëhershme ndaj lidershipit mund të mobilizojë përkohësisht mbështetje për presidentin e SHBA-së—edhe pse sondazhet sugjerojnë se shumica e amerikanëve janë tashmë kundër luftës, vetëm një javë pas fillimit të saj. Një konflikt i gjatë rajonal, i shoqëruar me rritje të çmimeve të energjisë, viktima amerikane dhe objektiva të paqarta, do të krijonte shqetësim në opinionin publik. Pjesë të konsiderueshme të koalicionit politik të presidentit Donald Trump kanë qenë skeptike ndaj përfshirjeve në Lindjen e Mesme dhe kanë akuzuar liderët amerikanë se po ndjekin thjesht linjën e Izraelit. Sa më gjatë të vazhdojnë operacionet ushtarake amerikane, aq më shumë mund të thellohen përçarjet brenda vetë bazës politike të Trump.
Tensione transatlantike mund të pasojnë gjithashtu. Qeveritë evropiane janë shumë të ekspozuara ndaj luhatjeve të energjisë dhe presioneve migratore. Nëse Uashingtoni përshkallëzon konfliktin ndërsa kryeqytetet evropiane përpiqen ta frenojnë atë, dy anët mund të divergojnë ndërsa Evropa përpiqet të mbajë distancë nga lufta. Siç tregoi rasti i Kosovës, uniteti i aleancës kërkon menaxhim të vazhdueshëm politik. Shtetet e Bashkuara do të përballeshin me vështirësi të mëdha për të vazhduar bombardimet nëse vendet evropiane do të kufizonin përdorimin e territorit të tyre për logjistikë dhe furnizim ajror. Mbretëria e Bashkuar tashmë është e shqetësuar për politikën e kahershme që lejon avionët ushtarakë amerikanë të operojnë nga territori britanik i Diego Garcia. Në këmbim të mbështetjes evropiane në fushatën kundër Iranit, Uashingtoni mund të detyrohet të angazhohet më shumë në objektivat ushtarake evropiane në Ukrainë—me rrezikun për të irrituar edhe më shumë bazën politike MAGA të presidentit.
Së fundi, zgjatja e luftës shumëfishon kërcënimet asimetrike. Një konflikt i zgjatur në Gjirin Persik ka të ngjarë të përfshijë edhe aktorë joshtetërorë, veçanërisht nëse forcat tokësore amerikane do të përfshiheshin qoftë edhe në mënyrë të kufizuar. Grupe të reja ose ekzistuese militante që kërkojnë të shfrytëzojnë zemërimin rajonal mund të shënjestrojnë liderë që shihen hapur të lidhur me operacionet amerikane. Ajo që filloi si shkëmbim raketash mes shteteve mund të shndërrohet në një tablo shumë më të gjerë dhune dhe trazirash.
UDHËKRYQI STRATEGJIK
Nëse strategjia e Iranit është të zgjerojë dhe të politizojë konfliktin, Shtetet e Bashkuara përballen me një zgjedhje. Një rrugë është përshkallëzimi i mëtejshëm: SHBA mund të rrisë fushatën e saj të fuqisë ajrore duke sjellë më shumë mjete ajrore në konflikt për të shtypur kapacitetet iraniane të lëshimit të raketave dhe për të krijuar kushtet për zgjerimin e kontrollit ajror mbi hapësirën qiellore dhe mbikëqyrjen në terren. Ashtu si me vendosjen e zonave të ndalimit të fluturimit kundër Irakut në vitet 1990, një përshkallëzim i tillë për të rivendosur dominimin e përshkallëzimit dhe kontrollin mund të barazohet me një strategji të përhershme të përmbajtjes agresive ushtarake dhe kontrollit mbi hapësirën ajrore iraniane—një strategji që mund të zgjasë me vite. Miratimi i pikërisht kësaj qasjeje të zgjatur të kontrollit ajror dhe mbikëqyrjes ndaj Irakut në vitet 1990 përfundimisht krijoi terrenin për pushtimin tokësor amerikan të vitit 2003. Një prani e përhershme ajrore nuk sjell kontroll politik dhe, pa një kontroll më të madh politik, Irani do të vazhdojë të përbëjë një kërcënim të besueshëm për interesat e SHBA-së—sidomos për shkak se programi i tij bërthamor vazhdon të ekzistojë në një formë apo tjetër. Në këtë mënyrë, një politikë që në dukje duket e përmbajtur mund të çojë në fakt në një angazhim edhe më të madh.
Alternativa është përfundimi i angazhimit ushtarak: Uashingtoni mund të deklarojë se objektivat janë “përmbushur” dhe të tërheqë forcat e mëdha ajrore dhe detare të grumbulluara pranë Iranit. Në afat të shkurtër, administrata Trump do të përballej me kritika të forta politike se mund ta ketë lënë punën përgjysmë. Megjithatë, kjo politikë do t’i lejonte administratës të merrej me çështje të tjera, si përmbushja e nevojave ekonomike në vend, dhe do të kufizonte pasojat politike të vendimit për të sulmuar Iranin.
Kështu, Trump gjendet përballë një dileme: të vendosë nëse Uashingtoni duhet të përballet tani me kosto politike të shkurtra, por të kufizuara, apo me kosto më të gjata dhe më të pasigurta në të ardhmen. Nuk ekziston një rrugëdalje ideale që rrit përfitimet politike për Uashingtonin. Çdo opsion tashmë mbart kosto dhe rreziqe politike; goditja fillestare mund të ketë zgjidhur një problem taktik, por ajo ka krijuar një problem strategjik. Duke pasur parasysh këto realitete, zgjedhja më e mençur mund të jetë që Shtetet e Bashkuara të pranojnë një humbje të kufizuar tani, në vend që të rrezikojnë humbje më të mëdha në të ardhmen.
Goditjet që eliminuan lidershipin iranian treguan një mjeshtëri taktike. Por mjeshtëria taktike nuk është strategji. Kundërpërgjigja e Iranit—e gjerë gjeografikisht, shkatërruese ekonomikisht dhe e kalibruar politikisht—synon të riformësojë strukturën e konfliktit. Duke zgjeruar hapësirën e luftës dhe duke e zgjatur atë në kohë, Teherani po e zhvendos përballjen nga një betejë kapacitetesh ushtarake në një provë qëndrueshmërie politike.
Si në Vietnam, Shtetet e Bashkuara mund të fitojnë shumicën e përballjeve. Si në Serbi, ato mund të arrijnë përfundimisht një rezultat pas presioni të zgjatur. Por në të dy rastet, arena vendimtare nuk ishte tronditja fillestare e fuqisë ajrore. Ishte politika e një lufte që vazhdonte të zgjerohej.
Faza vendimtare e kësaj lufte nuk filloi me goditjen e parë, por me krizën rajonale që pasoi—me mbrojtjet ajrore të aktivizuara në disa kryeqytete, aeroportet e pezulluara, tregjet e tronditura dhe tensionet në aleanca. Nëse ky konflikt do të mbetet një episod i kufizuar apo do të shndërrohet në një dështim strategjik të zgjatur për Shtetet e Bashkuara, kjo nuk do të varet nga vala e radhës e raketave, por nga fakti nëse Uashingtoni e kupton strategjinë që po shpalos kundërshtari—dhe nëse përgjigjet ndaj saj me një qartësi të barabartë.