Netanyahu hap frontin e vitit 1915 kundër Erdoganit, Turqia dhe Azerbajxhani kundërsulmojnë
Nisma e qeverisë izraelite për t’i cilësuar si gjenocid ngjarjet e vitit 1915 në Perandorinë Osmane ka shkaktuar reagime të forta në Turqi dhe Azerbajxhan, të cilat e konsiderojnë vendimin një përpjekje për instrumentalizimin e historisë në funksion të përplasjeve aktuale politike. Nga këndvështrimi i Ankarasë, vendimi i miratuar nga kabineti izraelit më 28 qershor nuk mbështetet në një proces të ri historik apo shkencor, por lidhet drejtpërdrejt me përkeqësimin e marrëdhënieve mes Turqisë dhe Izraelit, veçanërisht pas kritikave të forta të presidentit Recep Tayyip Erdoğan ndaj operacioneve izraelite në Gaza.
Turqia kundërshton prej kohësh përdorimin e termit “gjenocid” për ngjarjet e vitit 1915. Ankaraja pranon se armenë, myslimanë dhe komunitete të tjera humbën jetën në rrethanat e Luftës së Parë Botërore, por refuzon pretendimin se autoritetet osmane kishin hartuar një plan sistematik për zhdukjen e popullsisë armene.
Sipas qëndrimit zyrtar turk, çështja duhet të trajtohet nga historianët dhe përmes hapjes së arkivave të të gjitha palëve, jo nga parlamente apo qeveri që marrin vendime të motivuara nga interesat e momentit.
Ankaraja e sheh vendimin si presion politik
Në Turqi, nisma izraelite interpretohet si një kundërpërgjigje politike ndaj qëndrimeve të presidentit Erdoğan, i cili e ka akuzuar vazhdimisht qeverinë e Benjamin Netanyahut për kryerjen e gjenocidit në Gaza.
Nga kjo perspektivë, Izraeli po përpiqet të përdorë çështjen armene për të ushtruar presion mbi Turqinë dhe për t’iu përgjigjur akuzave të Ankarasë për vrasjet e civilëve palestinezë.
Vendimi konsiderohet gjithashtu kontradiktor, pasi Izraeli kishte shmangur për dekada njohjen zyrtare të ngjarjeve të vitit 1915, pikërisht për shkak të marrëdhënieve strategjike me Turqinë dhe Azerbajxhanin.
Në këtë kuptim, ndryshimi i menjëhershëm i qëndrimit shihet nga Ankaraja jo si rezultat i një reflektimi moral, por si një manovër diplomatike e lidhur me krizën aktuale mes dy vendeve.
Azerbajxhani reagon në mbështetje të Turqisë
Kundërshtimi më i fortë ndaj nismës izraelite erdhi nga Azerbajxhani, aleati më i afërt i Turqisë dhe njëkohësisht një partner i rëndësishëm strategjik i Izraelit.
Ministria e Jashtme e Azerbajxhanit i kërkoi qeverisë izraelite të rishikonte vendimin, duke argumentuar se politizimi i ngjarjeve historike nuk ndihmon pajtimin, por thellon ndarjet në rajon.
Për Ankaranë, reagimi i Bakusë dëshmon edhe një herë koordinimin e ngushtë mes Turqisë dhe Azerbajxhanit në çështjet që prekin historinë, sigurinë dhe ekuilibrat politikë në Kaukazin e Jugut.
Parimi “një komb, dy shtete”, i përdorur nga udhëheqjet turke dhe azerbajxhanase për të përshkruar marrëdhëniet mes tyre, përfshin edhe kundërshtimin e përbashkët ndaj pretendimeve armene mbi ngjarjet e vitit 1915.
Kritikë edhe nga komuniteti hebraik në Azerbajxhan
Nisma izraelite është kundërshtuar gjithashtu nga përfaqësues të komuniteteve hebraike në Azerbajxhan, të cilët u kanë kërkuar deputetëve të Knesset-it të marrin në konsideratë pasojat për marrëdhëniet me Bakunë.
Drejtuesit e komunitetit hebraik kanë theksuar se Azerbajxhani është një nga vendet myslimane ku hebrenjtë kanë jetuar për një kohë të gjatë në siguri dhe me liri fetare.
Nga perspektiva turke dhe azerbajxhanase, këto reagime tregojnë se nisma nuk dëmton vetëm marrëdhëniet mes Izraelit dhe Turqisë, por rrezikon edhe një partneritet të rëndësishëm me Azerbajxhanin.
Ekspertë izraelitë kanë paralajmëruar se përpjekja për të goditur politikisht Ankaranë mund të ketë pasoja të padëshiruara për sigurinë dhe interesat strategjike të vetë Izraelit.
“Një gabim politik që rrezikon aleancën me Bakunë”
Efraim Inbar, president i Institutit të Jerusalemit për Strategji dhe Siguri, e ka cilësuar nismën një gabim të panevojshëm, duke argumentuar se Izraeli nuk duhet të dëmtojë marrëdhëniet me Azerbajxhanin vetëm për t’i dërguar një mesazh politik Turqisë.
Azerbajxhani është një furnizues i rëndësishëm energjetik për Izraelin dhe një partner i rëndësishëm në fushën e mbrojtjes, inteligjencës dhe sigurisë rajonale.
Afërsia e tij me Iranin e bën Bakunë veçanërisht të rëndësishëm për strategjinë izraelite në rajon.
Nga këndvështrimi i Ankarasë, kjo tregon se vendimi izraelit është marrë pa llogaritur plotësisht kostot diplomatike dhe strategjike që mund të shkaktojë.
Armenia shmang përfshirjen në përplasjen Izrael–Turqi
Edhe kryeministri armen Nikol Pashinyan ka mbajtur një qëndrim të rezervuar, duke deklaruar se Armenia nuk dëshiron të përfshihet në instrumentalizimin politik të çështjes së vitit 1915.
Ky qëndrim përkon pjesërisht me argumentin e Turqisë se historia nuk duhet të përdoret nga vende të treta si mjet presioni diplomatik.
Armenia dhe Turqia kanë zhvilluar gjatë viteve të fundit kontakte për normalizimin e marrëdhënieve, hapjen e kufirit dhe vendosjen e lidhjeve tregtare e diplomatike.
Për Ankaranë, ndërhyrja e Izraelit në këtë moment rrezikon ta komplikojë një proces të brishtë, që duhet të zhvillohet përmes dialogut mes Turqisë dhe Armenisë dhe jo përmes vendimeve të marra në kryeqytete të tjera.
Presioni i Bakusë mbi procesin në Knesset
Pas reagimit të Azerbajxhanit, në mediat rajonale janë publikuar pretendime se avancimi i çështjes në Knesset është ngadalësuar ose pezulluar.
Deri tani nuk ka një deklaratë zyrtare të qeverisë izraelite që konfirmon tërheqjen e vendimit të 28 qershorit. Megjithatë, presioni diplomatik i Bakusë ka krijuar një debat të fortë brenda Izraelit mbi dëmet që mund t’u shkaktohen marrëdhënieve strategjike me Azerbajxhanin.
Nga perspektiva e Turqisë, fakti që nisma po përballet me rezistencë brenda vetë Izraelit tregon se vendimi ishte i nxituar dhe i motivuar politikisht.
Ankaraja dhe Baku pritet të vijojnë përpjekjet diplomatike për të penguar miratimin e një rezolute përfundimtare në Knesset.
Historia e Protokolleve të Zyrihut
Ndikimi i Azerbajxhanit në politikën rajonale nuk është një zhvillim i ri.
Në vitin 2009, Turqia dhe Armenia nënshkruan Protokollet e Zyrihut, të cilat synonin normalizimin e marrëdhënieve dhe hapjen e kufirit.
Azerbajxhani kundërshtoi ndarjen e këtij procesi nga konflikti i Nagorno-Karabakut. Pas reagimit të Bakusë, Turqia e lidhi ratifikimin e protokolleve me përparimin në zgjidhjen e konfliktit mes Armenisë dhe Azerbajxhanit.
Dokumentet nuk u ratifikuan dhe procesi përfundimisht dështoi.
Sipas politikës turke, normalizimi i plotë me Armeninë duhet të ecë paralelisht me përfundimin e një marrëveshjeje të qëndrueshme paqeje mes Jerevanit dhe Bakusë.
Ankaraja: Dialog historik, jo vendime politike
Qëndrimi i Turqisë mbetet se ngjarjet e vitit 1915 duhet të shqyrtohen në mënyrë të paanshme nga historianët dhe studiuesit, duke përdorur arkivat osmane, armene dhe ndërkombëtare.
Ankaraja ka propozuar prej vitesh krijimin e një komisioni të përbashkët historik mes Turqisë dhe Armenisë, por kundërshton rezolutat e miratuara nga parlamente të huaja.
Sipas perspektivës zyrtare turke, vendime të tilla nuk kontribuojnë në zbardhjen e historisë dhe as në pajtimin mes popujve. Përkundrazi, ato shndërrojnë vuajtjet e së kaluarës në instrument të rivaliteteve të sotme gjeopolitike.
Përplasja e fundit tregon se vendimi izraelit nuk ka prekur vetëm marrëdhëniet me Turqinë, por ka vënë në rrezik edhe raportet e Izraelit me Azerbajxhanin, një nga partnerët e tij më të rëndësishëm në Kaukazin e Jugut.
Për Ankaranë, rruga drejt pajtimit nuk kalon përmes rezolutave të motivuara politikisht, por përmes dialogut, hapjes së arkivave dhe respektimit të proceseve të normalizimit mes vendeve të rajonit.