Libri 800-faqësh që zbulon Shqipërinë që Rama po u dorëzon arkitektëve, oligarkëve dhe kullave
Shkrimi i Lorin Kadiut e paraqet “The Albanian Files” si radiografi të modelit Rama: një Shqipëri e projektuar nga arkitektë të huaj, e financuar nga zhvillues të fuqishëm dhe e vendosur shpesh mbi prona publike, zona të mbrojtura apo hapësira me interes qytetar. Sipas tij, problemi nuk është vetëm projekti në Zvërnec, por një sistem i tërë ku vendimmarrja bëhet larg publikut dhe zhvillimi përdoret si fasadë për kapjen e territorit. Prandaj “Revolucioni i Flamingove” nuk është thjesht protestë mjedisore, por kundërshtim ndaj një Shqipërie ku qytetarët janë kthyer në spektatorë të vendimeve që u marrin vendin.
Lorin Kadiu, drejtor ekzekutiv i Citizens.al, ngre në shkrimin e tij një tezë të fortë: pas protestave të “Revolucionit të Flamingove” nuk qëndron vetëm kundërshtimi ndaj një projekti në Zvërnec apo Nartë, por përplasja me një model të tërë qeverisjeje, ku Shqipëria po trajtohet si skenë arkitekturore, tokë zhvillimi privat dhe objekt kuratorial i kryeministrit.
Në qendër të shkrimit është libri “The Albanian Files”, një botim rreth 800 faqesh që përmbledh projektet e 60 studiove ndërkombëtare të arkitekturës në Shqipëri. Libri, sipas Kadiut, nuk është thjesht katalog arkitekture, por një lloj harte e pushtetit: aty shfaqen projektet, studiot, lidhjet me qeverinë dhe, shpesh, mungesa e transparencës për zhvilluesit apo porositësit realë.
Autori e nis rrëfimin nga një episod simbolik: kryeministri Edi Rama i dhuron një gazetareje të huaj kopjen e tij të librit, duke e nënshkruar “nga një vrasës flamingosh”. Për Kadiun, kjo fjali nuk është thjesht shaka e pakujdesshme, por shenjë e arrogancës së një pushteti që e kupton shumë mirë domethënien e flamingos si simbol proteste dhe megjithatë zgjedh ta përqeshë.
Shkrimi argumenton se shumë prej projekteve të mëdha në Tiranë, bregdet dhe zona të mbrojtura janë produkt i një mekanizmi të ngushtë vendimmarrjeje, ku arkitektë të huaj, zhvillues privatë, institucione publike dhe vizioni personal i kryeministrit ndërthuren në një proces që shpesh zhvillohet larg syrit të publikut. Kadiu thekson se në 41% të projekteve të listuara në libër nuk përmendet fare porositësi, ndërsa disa studio nuk identifikojnë zhvilluesit në asnjë projekt.
Në këtë panoramë futen projekte të mëdha në Tiranë, pranë Parkut të Liqenit, në ish-prona publike, në bregdet, në Vlorë, Himarë, Orikum, Divjakë, Gjipe, Lukovë, Krorëz, Rana e Hedhun dhe zona të tjera me vlerë të lartë natyrore apo publike. Sipas autorit, çështja nuk është një kullë apo një resort i vetëm, por përsëritja e të njëjtit model: toka publike apo zona të ndjeshme shndërrohen në mundësi zhvillimi privat, ndërsa qytetarët vendosen para faktit të kryer.
Kadiu e lidh këtë model edhe me hetimet e fundit të SPAK, që kanë nxjerrë në pah dyshime për pastrim parash, dokumente të falsifikuara pronësie, vila të sekuestruara dhe lidhje mes kapitalit të dyshimtë dhe ndërtimeve luksoze. Sipas tij, “The Albanian Files” duhet lexuar jo vetëm si libër arkitekture, por si dokument politik dhe ekonomik i një Shqipërie ku zhvillimi, paraja, pushteti dhe propaganda bashkohen në një projekt të vetëm.
Në fund, shkrimi e kthen vëmendjen te protesta. Për Kadiun, libri duket si një festë 800-faqëshe e zhdukjes së fjalës “jo”: jo ndaj ndërtimeve në zona të mbrojtura, jo ndaj kullave, jo ndaj privatizimit të hapësirës publike, jo ndaj qeverisjes me dyer të mbyllura. Ndërsa mijëra qytetarë thërrasin çdo natë dorëheqjen e Ramës, autori arrin në një përfundim të ashpër: në Shqipërinë që përshkruan ky libër, qytetarët nuk janë bashkëvendimmarrës, por thjesht audienca e një shfaqjeje të vënë në skenë nga pushteti.