Analiza trondit Uashingtonin: Lufta me Iranin nuk fitohet me bomba, por me lëshime që Trump nuk do t’i pranojë
Analiza e publikuar në Foreign Affairs nga Tom Pickering, Gabrielle Rifkind dhe Paul Ingram ngre një tezë të fortë dhe të pakëndshme për Uashingtonin: paqja me Iranin nuk mund të arrihet me bombardime, presion maksimal apo ultimatume. Nëse Shtetet e Bashkuara duan një marrëveshje të qëndrueshme, ato duhet të pranojnë kompromise reale, madje edhe të dhimbshme politikisht. Mesazhi kryesor është se Amerika nuk mund ta detyrojë Teheranin të dorëzohet; duhet t’i ndërtojë një rrugëdalje diplomatike ku Irani të pranojë kufizime të forta, por pa dalë i poshtëruar.
Sipas autorëve, bisedimet mes SHBA-së dhe Iranit kanë ngecur, pavarësisht armëpushimit të brishtë dhe negociatave të drejtpërdrejta e të tërthorta, përfshirë një samit dramatik 21-orësh në Islamabad. Problemi, sipas tyre, nuk është vetëm kokëfortësia iraniane, por edhe iluzioni i presidentit Donald Trump se SHBA-ja “i ka të gjitha kartat” dhe mund ta detyrojë Iranin të përkulet. Kjo qasje, argumentojnë ata, ka dështuar. Presioni ushtarak nuk e ka zbutur Teheranin; përkundrazi, ka forcuar fraksionet e vijës së ashpër dhe ka dobësuar pragmatistët iranianë që mbështesin diplomacinë.
Rrënja e krizës është mosbesimi historik. Ai nis me Revolucionin Islamik të vitit 1979 dhe krizën e pengjeve, por është thelluar nga vetë veprimet amerikane: marrëveshja bërthamore e vitit 2015 u firmos dhe më pas u braktis; në 2025 Uashingtoni hyri në bisedime të reja, por bombardoi infrastrukturën bërthamore iraniane; ndërsa në fillim të këtij viti, pikërisht kur negociatat rifilluan, SHBA-ja nisi një fushatë të re ushtarake. Për shumicën e iranianëve, kjo ka krijuar bindjen se negociatat me Amerikën nuk prodhojnë siguri, por vetëm vonesa para goditjes së radhës.
Prandaj autorët propozojnë një ndryshim rrënjësor të logjikës amerikane. Hapi i parë është që Uashingtoni të pranojë se Irani, si shtet sovran dhe palë e Traktatit të Mospërhapjes Bërthamore, ka të drejtë të zhvillojë teknologji bërthamore për qëllime paqësore, përfshirë pasurimin civil të uraniumit. Kjo është pika që deri tani administrata Trump ka refuzuar ta pranojë, duke kërkuar që Irani të heqë dorë nga çdo pasurim. Por sipas analizës, ky maksimalizëm e bën marrëveshjen të pamundur.
Në këmbim, Irani duhet të pranojë kufizime të rrepta dhe mbikëqyrje të ashpër ndërkombëtare. Autorët sugjerojnë që Teherani të ulë uraniumin e pasuruar nën nivelin 3.67% U-235, të kufizojë centrifugat më efikase, të ratifikojë Protokollin Shtesë të Traktatit të Mospërhapjes Bërthamore dhe t’i nënshtrohet inspektimeve intensive të IAEA-s. Më tej, ata hedhin një ide më ambicioze: pasurimi bërthamor të vendoset nën një komision shumëkombësh rajonal, ku të përfshihen vende si Irani, Arabia Saudite, Emiratet, Katari, Omani, Kuvajti, Bahreini, Iraku dhe ndoshta Turqia. Kjo do ta bënte shumë më të vështirë devijimin e materialit bërthamor drejt armëve.
Por çështja bërthamore nuk është e vetmja. Sipas analizës, kriza e vërtetë ka edhe një qendër tjetër: Ngushticën e Hormuzit. Irani ka treguar se mund ta bllokojë këtë arterie jetike të energjisë globale, ndërsa SHBA-ja kërkon hapje të plotë dhe liri të pakufizuar lundrimi. Teherani kërkon të formalizojë ndikimin e tij, madje duke vendosur rregulla të reja dhe taksa për anijet. Autorët e refuzojnë këtë si precedent të rrezikshëm kundër lirisë së lundrimit, por pranojnë se realiteti gjeografik dhe ushtarak nuk mund të injorohet: Irani do ta ruajë aftësinë për ta mbyllur Hormuzin.
Zgjidhja e tyre është një kompromis kreativ: jo taksa kalimi nga Irani, por tarifa transporti të vendosura nga shtetet eksportuese të Gjirit në portet e origjinës për mallrat që kalojnë përmes Hormuzit. Autorët japin edhe shifra konkrete: 5 dollarë për fuçi nafte, 20 cent për 1.000 këmbë kub gaz, 25 dollarë për ton squfur dhe 30 dollarë për ton ure ose amoniak anhidrik. Sipas tyre, ky mekanizëm mund të sjellë rreth 80 miliardë dollarë në vit, para që nuk do t’i merrte drejtpërdrejt Irani, por një agjenci e re e OKB-së për rindërtimin e Iranit dhe të vendeve të tjera të dëmtuara nga lufta.
Kjo është pjesa më provokuese e analizës: paqja me Iranin mund të kërkojë një formë kompensimi ekonomik, të paketuar jo si shpërblim për agresionin, por si mekanizëm rajonal rindërtimi. Fondet do të shkonin për ndihmë humanitare, dëme civile, rindërtim dhe sfida mjedisore, ndërsa OKB-ja dhe Këshilli i Sigurimit do të kontrollonin që ato të mos përdoren për armatim, programe bërthamore apo kimike. Në këtë mënyrë, Irani do të merrte një stimul real për të hapur Hormuzin dhe për të kufizuar programin bërthamor, ndërsa SHBA-ja do të shmangte njohjen e një “takse iraniane” mbi një rrugë detare ndërkombëtare.
Autorët këmbëngulin se një marrëveshje SHBA-Iran nuk do të mbijetojë pa një element të tretë: Izraelin. Pa një pakt mossulmimi Iran-Izrael, rreziku i rikthimit të luftës mbetet i përhershëm. Një pakt i tillë nuk do të ishte paqe klasike, nuk do të kishte ambasada dhe as besim të ndërsjellë, por do të krijonte një bashkëjetesë të disiplinuar, me kanale komunikimi dhe mekanizma për uljen e përshkallëzimit. Egjipti dhe Omani shihen si ndërmjetës të mundshëm për kanale të fshehta komunikimi mes Teheranit dhe Tel Avivit.
Në këtë arkitekturë sigurie hyn edhe çështja e Hezbollahut. Autorët paralajmërojnë se SHBA-ja dhe Izraeli nuk mund ta trajtojnë Libanin të shkëputur nga Irani, sepse çështja e Hezbollahut nuk zgjidhet pa përfshirjen e Teheranit. Po ashtu, analiza nuk e anashkalon çështjen palestineze. Sipas saj, zgjidhja e konfliktit palestinez nuk do ta mbyllte automatikisht rivalitetin Iran-Izrael, por do t’i hiqte regjimit iranian një prej justifikimeve më të fuqishme morale dhe politike për armiqësinë ndaj Izraelit. Një rrugë e besueshme drejt shtetësisë palestineze do ta dobësonte këtë narrativë.
Në fund, analiza jep paralajmërimin më të rëndë: Lindja e Mesme është në një pikë kthese. Irani ka deklaruar prej kohësh se nuk kërkon armë bërthamore, por pas luftës së fundit udhëheqja e re iraniane mund të përballet me presion të madh të brendshëm për të krijuar një pengesë bërthamore. Nëse kjo ndodh, bota do të përballet me një kërcënim shumë më të komplikuar dhe shumë më të rrezikshëm.
Pikërisht për këtë arsye, autorët thonë se bombardimet nuk janë zgjidhje. Ato nuk e detyrojnë Iranin të dorëzohet; përkundrazi, e shtyjnë drejt radikalizimit dhe ndoshta drejt armës bërthamore. E vetmja rrugë reale është një “urë e artë” diplomatike: një marrëveshje ku SHBA-ja pranon disa të drejta dhe interesa të Iranit, Irani pranon kufizime dhe inspektime të rënda, Hormuzi hapet me një mekanizëm të ri ekonomik, dhe Izraeli përfshihet në një regjim të kontrolluar mossulmimi.
Thelbi është i qartë dhe i fortë: paqja me Iranin ka çmim. Dhe çmimi nuk është një tjetër luftë, por kompromise që Uashingtoni nuk dëshiron t’i dëgjojë. Nëse Amerika kërkon një Iran të kontrolluar, jo një Iran bërthamor dhe hakmarrës, duhet të heqë dorë nga iluzioni se Teherani mund të thyhet vetëm me forcë. Në të kundërt, çdo armëpushim do të jetë vetëm pauza para luftës së radhës.